هر خودرو به ازای هر چرخ، به یک مجموعه کمکفنر و فنر مجهز است که هسته اصلی سیستم تعلیق را تشکیل میدهد. وظیفه کمک فنر، کنترل نوسانات فنر، جذب ضربات ناشی از ناهمواریهای مسیر و حفظ پایداری خودرو در شرایط مختلف رانندگی است. بروز صداهایی مانند تقتق، کوبش، جیرجیر یا قیژقیژ هنگام عبور از دستاندازها، پیچیدن یا ترمزگیری، معمولاً نشانه اختلال در عملکرد کمک فنر یا اجزای وابسته به آن است.
در این مقاله، بهصورت کاملاً فنی و مهندسی، دلایل ایجاد صدای کمک فنر خودرو، علائم خرابی و راهکارهای اصولی رفع این مشکل را بررسی میکنیم.
دلایل اصلی ایجاد صدای کمک فنر خودرو
صدای غیرعادی کمک فنر معمولاً حاصل فرسایش مکانیکی، نقص در مونتاژ، کاهش کیفیت روانکاری یا وارد شدن تنشهای خارج از محدوده طراحی است. مهمترین دلایل عبارتاند از:
1. رانندگی غیراستاندارد و وارد شدن بار اضافی
کمک فنرها بر اساس وزن مجاز خودرو و توزیع بار استاندارد طراحی میشوند. حمل مداوم بار سنگین، بهویژه در محور عقب، باعث فشردگی بیش از حد، داغ شدن روغن هیدرولیک و کاهش عمر آببندی داخلی کمک فنر میشود.
همچنین رانندگی پرشتاب، ترمزهای ناگهانی، عبور سریع از دستاندازها و چالهها، تنشهای ضربهای شدیدی به پیستون و بوشهای کمک فنر وارد میکند که نتیجه آن ایجاد صدا و افت عملکرد است.
2. تأثیر شرایط آبوهوایی و خوردگی قطعات
اجزایی مانند میله پیستون، بوشها، پیچ و مهرهها و نشیمنگاهها عمدتاً فلزی هستند. رطوبت بالا، بارندگی مداوم و نمک جاده در مناطق مرطوب، باعث زنگزدگی و خوردگی این قطعات میشود. خوردگی، اصطکاک غیرعادی ایجاد کرده و در نهایت به بروز صداهای ناهنجار در سیستم تعلیق منجر میشود. در این شرایط، تعمیر موقت پاسخگو نیست و قطعه معیوب باید تعویض شود.
3. نشتی روغن هیدرولیک کمک فنر
عملکرد کمک فنرهای هیدرولیکی و گازی-روغنی بر پایه کنترل جریان سیال طبق اصول هیدرودینامیک انجام میشود. هرگونه آسیب به کاسهنمد یا آببندی داخلی، موجب نشت روغن، ورود هوا و افت شدید توان میراکنندگی میشود.
نشانه بارز این مشکل، چرب و روغنی شدن بدنه کمک فنر است. در این حالت، کمک فنر علاوه بر ایجاد صدا، توان کنترل نوسانات را از دست میدهد و تعویض آن اجتنابناپذیر است.
4. نصب نادرست یا عدم هماهنگی کمک فنرها
نصب غیرصحیح کمک فنر، بستن پیچها با گشتاور نامناسب یا تعویض تکی (و نه جفتی) کمک فنرها، باعث عدم تعادل در عملکرد سیستم تعلیق میشود. این عدم هماهنگی، فشار مضاعفی به یک سمت خودرو وارد کرده و منجر به ایجاد صدا، کوبش و حتی انحراف خودرو در حرکت مستقیم میشود.
علائم فنی خرابی کمک فنر خودرو
تشخیص خرابی کمک فنر صرفاً از روی صدا همیشه ممکن نیست. علائم زیر نشاندهنده نقص جدی در عملکرد سیستم تعلیق هستند:
- شیرجه شدید خودرو هنگام ترمزگیری
- ناپایداری و کاهش کنترل در پیچها
- سایش غیرعادی و نامتقارن لاستیکها
- تمایل خودرو به کشیده شدن به یک سمت
- نوسان بیش از حد بدنه پس از عبور از دستانداز
- کاهش چسبندگی چرخها به سطح جاده
راهکارهای اصولی کاهش و رفع صدای کمک فنر
برای حذف صدای کمک فنر، ابتدا باید منبع دقیق صدا شناسایی شود. مهمترین اقدامات فنی عبارتاند از:
- تعویض کمک فنر فرسوده: در صورت افت عملکرد یا نشتی روغن، تنها راهحل اصولی، تعویض کمک فنر است. این کار باید بهصورت جفتی در هر محور انجام شود.
- بررسی و روانکاری فنر لول و نشیمنگاهها: در برخی موارد، صدای جیرجیر یا تقتق ناشی از اصطکاک فنر لول با نشیمنگاه است که با روانکاری تخصصی یا استفاده از عایقهای مناسب برطرف میشود.
- تنظیم و کنترل بوشها و لاستیکهای ارتعاشگیر: ترکخوردگی یا تغییر شکل بوشها، بهویژه در تغییرات دمایی، عامل شایع ایجاد صداست و باید تعویض شوند.
- کنترل گشتاور پیچها و مونتاژ صحیح: سفت یا شل بودن بیش از حد اتصالات، میتواند منبع صدا و لرزش باشد.
جمعبندی فنی
صدای کمک فنر خودرو یک هشدار جدی از اختلال در سیستم تعلیق است. بیتوجهی به این صداها، نهتنها راحتی سرنشینان، بلکه ایمنی، فرمانپذیری و عمر سایر قطعات خودرو را نیز به خطر میاندازد. بررسی دورهای، رانندگی اصولی و استفاده از قطعات استاندارد، مهمترین راهکارهای پیشگیری از این مشکل هستند.